مجموعه ای از مطالب
اسمهای جامد ومشتق : جامد به اسمهائی گفته میشود که از ریشه فعل گرفته نشده
باشند هرچند دارای ریشه فعلی باشند وبه دو قسمند
1: جامد مصدری :اسمهائی هستند که دارای ریشه فعلی بوده ولی از فعل گرفته نشده باشند (تمام مصدرها جامد مصدری هستند) مانند تَعلِیم ؛ تَعَلُّم ؛ استفهام ؛کتابة
2:جامد غیر مصدری آنهائی هستند که از فعل گرفته نشده باشند مانند:رجُل ؛ قَلَم
*اما اسمهای مشتق اسمهائی هستند که از ریشه فعل گرفته شده اند و هشت قسمتند
*1:و2: اسم فاعل واسم مفعول :اسم فاعل بر کننده کار دلالت دارد واسم مفعول اسمی است که معنی فعل بر آن واقع شود واز فعلهای ثلاثی مجرد هموزن فاعِل ومَفعول میباشند مانند :کاتِب (اسم فاعل یعنی نویسنده )و مَکتُوب (اسم مفعول یعنی
نوشته شده ) ضارب و مضروب قاتِل و مقتول . اما اسم فاعل ومفعول ازغیر ثلاثی مجرد ؛ از فعل مضارع ساخته شده بدین ترتیب ؛ حرف مضارعت را بدل
به میم مضموم ( مُ ) کرده ؛ در اسم فاعل عین الفعل کسره –ِ- دادهودر اسم مفعول عین الفعل را فتحه --َ- میدهیم مانند مُعَلِّم اسم فاعل یعنی یاد دهنده
مُعَلَّم اسم مفعول یعنی یاد گرفته وهمچنین مُکتشِف و مُکتَشف ؛ مُنحرِف و مُنحَرَف
3و4: اسم زمان واسم مکان : اسمهائی هستند که بر زمان ومکان وقوع فعل دلالت دارند واز فعلهای ثلاثی مجرد بروزن مَفعَل ویا مَفعِل می آیند مانند :
مَشهَد (محل شهادت ) مَوقِع (زمان وقوع کار) مَکتَب محل درس خواندن و مَجلِس محل نشستن مَغرب زمان یا مکان غروب آفتاب
اسم زمان ومکان از غیر ثلاثی مجرد همانند اسم مفعول آنست مانند مُنحرَف هم بمعنی کج شده وهم بمعنی محل کج شدن ومکتشف :کشف شده ومحل کشف شدن
*5:اسم آلت : اسمی است که بروسیله انجام کار دلالت کند ودارای سه وزن است
1: مِفعَل : مانند مِبرَد ( سوهان ؛وسیله سابیدن ) مِنحَت (تیشه وسیله تراشیدن ) .
2: مِفعلة : مسطرة (خط کش) مِکنَسَة (جاروب ) مِروَحَة (بادبزن ) .
3:مِفعال : مِنشار (اره) مِقراض (قیچی ) مِعیار ( وسیله سنجش ) مِکیال (پیمانه)
کلمات :قَلَم (وسیله نوشتن) فَاس ( تَبَر) سِکِین ( چاقو )وسیله بریدن.اسم آلت جامدند
عربی را آسان بیاموزید واز آن لذت ببرید ( از علی آموز اخلاص عمل ) قارونپور 09163110015
صفت مشبه : صفتی است که در موصوف به صورت ثابت باشد ودارای اوزانی است بدین ترتیب : فَعِیل : شَریف (باشرف ) کریم (بخشنده ) مَتِین ( با وقار ) وَجیه (زیبا )
وزن فَیعِل :مَیِّت (مرده ) ضَیِّق ( تنگ ) جَیِّد (نیکو ) قَیِّم ( سرپرست )
وزن فاعِل اگر بر صفت دلالت کند مانند : طاهِر ( پاک ) ظاهِر ( آشکار ) باطن .
وزن اَفعَل برای مذکر وفَعلاء برای مونث اگر بر رنگ یا عیب دلالت کنند مانند اَبیَض
و بَیضاء (سفید ) اَحمَر و حَمراء (سرخ ) اَسوَد و سوداء (سیاه ) اَزرق و زَرقاء (آبی)
وزن فَعلان : رحمان ؛ غَضبان (خشمگین ) یَقضان (بیدار) غَیضَان (خشمگین ) .
فََعُول : قَطور (ضخیم ) وَقور (با وقار) وزن فَعل :مَیت ( مرده ) صَعب و سَهل
بالاخره وزن فَعَل مانند حَسَن ( زیبا ) فُعل : حُرّ (آزاد) فُعال :شُجاع ( دلیر )
· صیغه مبالغه :اسمی است که بر کثرت وبسیاری انجام کار دلالت کند واوزان آن عبارتند از فَعّال :غَفار (بسیار آمرزنده ) سَتَّار (بسیار سیر کننده) قهّاروجبّار
وزن فَعُول : غَفُور ( بسیار آمرزنده ) رَئوف (مهربان) صَبور ( شکیبا)
وزن فَعِیل : عَلیم ( بسیار دانا) وَفِیّ (بسیار باوفا ) عَظَیم (بسیار بزرگ ) .
وزن مِفعیل : مِسکین ( بسیار بینوا) مِعطِر ( بسیار خوش بو ) .
وزن فُعُّول :قُدُّوس و صُدُّوق (پاک و راستکو ) فّعِّیل : قِدِّیس و صِدِّیق .
· اسم تفضیل (افعَل التفضیل) اسمی است که بوسیله آن موصوفی را بر موصوفی یا بر موصوفهای مشابه دیگر برتری یا نقصان دهد ودارای وزنهای
افعَل برای مذکر و فُعلی برای مونث است مانند :اَکبَر و کُبری 0بزرگتربزرگترین
اسم تفضیل همانند صفت تفضیلی و صفت عالی فارسی است مانند حَمیدٌ اکبَرُ مِن احمد ؛حمید از احمد بزرگتر است (صفت تفضیلی ) ویا سعید اَفضَلُ التلامیذ (سعید فاضلترین دانش آموزان است (درحکم صفت عالی )
نکته : کلمات خَیر و شَرّ دارای معانی مختلفی هستند : گاهی خیر بمعنی خوب و
شَرّ بمعنی بد که هردو صفت ساده اند گاهی خَیر یعنی خوبی و شَرّ یعنی بدی که مصدرند وگاهی خیر بمعنی خوبتر یا خوبترین و شَرّ بمعنی بدتر یا بدترین که فقط درصورت آخر جزء مشتقات محسوب میشوند .مانند الخیرُ فی ما وَقَع (هرچه پیش آید خوش آید که کلمه خیر جامد است ویا خَیرِ الاُمور اَوسَطَها (بهترین کارها حد وسط آنانست که مشتق محسوب میشود
موفق باشید قارون پور
( بتام خادوند جان وخرد ) اولین آزمون چهار جوابی کنکوری
1:عَیِّن الجمع السلم للمذکر فِیما یلی :1:قَوانین .....2:مساکین........3:مَجانین........4:مُجاهدین......
2:اَیُّ جوابٍ کُلُهُ من اسماء المذکر 1:شمس.؛ سماء 1:شمس.؛ سماء ؛ قمر ...........2:دار ؛ نَفس ؛ اُذُن
3: وَجه ؛بیت ؛ قلم ؛................4 : نار ؛ بِئر ؛ یَد...............
3:ما هُوَ الصحیح للفراغ ؟ ( اِحتَرِم..........هوَ اصغرُ مِنکَ ) 1: مَن.........2: ما .........3:الّتی..........4: اللذینَ
4: کَم معرفةً فی العبارَةِ التالیةِ : ( الاِنسانُ جِرمهُ صَغیر و جُرمُهُ کبیر ) 1: اثنان.....2 : ثلاث.......3 :اربَع..........4: خَمس.......
5 : مَیِّز المبنی : 1: اللذانِ ...........2 :اللذََینِ.................3 : اللتانِ ............4 : الّذِینَ..................
6 : عَیِّن الاسمَ المنصرفَ : 1 : خَضراء............2: فاطمة............3 : 3 : فَضائل................4 : 4 : مدرسة..............
7 : ما هُوَ الصحیص للفراغ ( اِستَمَعتُ الی کلامِ.............) 1: اَفصحاً.............2 : افصحُ............3 : اَفصَحَ...........4 : اَفَصَحٍ
8 : ماهُوَ ممنوعٌ مِنَ الصرفِ ؟ 1: لَطِیف.........2 : مُلاطفة......................3 : لُطف...............4 : اَلطَف................
9 : کَم اسماً نکرةً یَُوجَدُ فی العبارةِ التالیةِ (کانَ میثَمٌ خهادُهُ عَظیم ) 1: خَمسَة............2: اثنتان.........3: ثلاثة........4 : واحدة......
10 : ما هوَ الصحیح عَن کلمة ( مَن) فی العبارةِ (مَن کَثُرَ ضَحًکًهُ ماتَ قلبُهُُ ) 1: موصول .......2 : اسم شرط.......3 : اسم استفهام....4 : حرف جر......
11 : عَیِّن الاسم الذی لایکُونُ اسماً فاعلاً : 1: مُبتَکِر.........2: الآخِرِین..........3: المُجتَهِدونَ.........4: المُکَرَّم...........
12 :مَیِِّز الاسمَ الجامد فیما یَلِی : 1: عَبد........... 2: حَسَن:.............3: مَتین:.................4: طَلَب.................
13 : ما هوَ اسمُ الفاعل مِن افعالِ ( ضَرَبَ واِکتَشَفَ ) 1: ضَرِیب ؛ کشِیف ............2 : مضروب ؛ مکشوف 3: ضارِب ؛مُکتَشِف......
4 : مَضرِب ؛ مَکشِف............
14: ما هِیَ الاسماءِ المشتقّة فی العبارة ( لِسانُ المُقَصِّرِ قَصیرٌ ) 1: اسم فاعل ؛ اسم فاعل..............2: صفت مشبهه ؛ صفت مشبهه.......
3: اسم مفعول ؛ اسم مفعول...............4 : اسم فاعل ؛صفت مشبهه .......
15 : فی اَیِّ الاجوَبَةِ لا یُوجَدُ الاسماءَ المُشتَقَةَ 1 : هوَ رجُلٌ شَرِیفٌ بینَ قَومِهِ .............2:لللهِ الاسماءُ الحُسنی.................
3:هذا لَکَ والارخَصُ لی..............................4 : قَصَدَ الرجُلُ عَن کُفرِهِ...........................
16 : ما هُوَ نوعُ المُشتَقِ فی العبارةِ التالیةِ ( لَقَد خَلَقنا فی اَحسَنِ التَقوِیمِ ). 1: صفت مُشَبهه.......:اسم التفضیل.......3:: اسم فاغل....4:اسم مفعول..........
17 : ما هوَ الصَحیح عَن کلمة ( سَیِّد ) 1 : صیغةٌ مبالغةٌ ...........2 : مصدر........3: اسم فاعل.......4 : صفة مُشَبَهةٌ............
18 : اَیُّ اسمٍ لا یَکونُ اسماً مُبالِغَةً .؟ 1 : غَفّار ..........2 : صَبُور............3 : رَو و ف.....4 :.....کَنّاس............
19: عَیّن الجوابَ الذی لایَکونُ صفة مُشبَّهة 1 : عَبد ..........2 : صَعب................3 :عَقل ...........4 : سَهل......
20 : ما هوَ الصحیح عَن ( اَقوِیا ) ؟ 1 : اسم تفضیل........2 : صفت مشبهه.............3 : صیغة مبالغة..........4:اسم فاعل....
با آرزوی توفیق برای شما عزیزان قارون پور
مبحث فعل :فعل کلمه ای است که بر انجام کاری یا پدید آمدن حالتی در یکی از زمانهای گدشته (ماضی ) یا زمان حال (مضارع ) ویا آینده (مستقبل ) دلالت کند
فعلهای عربی از نظر تعداد حروف به دو دسته ثلاثی (سه حرفی) ورباعی (چهاحرفی)
تقسیم میشوند وهر کدام از آنها نیز به دو دسته مجرد ومزید (مزیدٌ فیه ) منقسم میشوند
1: فعلهای ثلاثی مجرد :فعلهائی هستند که دارای سه حرف اصلی هستند مانند :ضَرَبَ (زد) کَشَفَ (کشف کرد) ذَهَبَ (رفت ) جَلَسَ (نشست )
فعلهای عربی هر کدام به چهارده صیغه صرف میشوند (شش صیغه غایب؛ شش صیغه
مخاطب ودو صیغه متکلم است ) صرف فعل ماضی ساده (ذَهَبَ ):
ذَهَبَ ( للغائب )رفت ؛ ذَهَبَا ( للغائبَینِ ) رفتند ؛دونقر مرد ذَهَبُوا ( للغائبِینَ ) رفتند مردها
ذَهَبَت (للغائبَة ) رفت ؛ ذَهَبَتَا (للغائبَتَینِ ) رفتند؛ دونفر زن ذَهَبنَ (للغائبات ) رفتند زنان
این شش صیغه مخصوص اشخاص غائبنذ (سه مدکر وسه مونث .)
ذَهَبتَ ( للمخاطَب ) رفتی ؛ذَهَبتُما (للمخاطبَینِ ) رفتید ذَهَبتُم (للمخاطَبَینَِ) رفتید (مذکر)
ذَهَبتِ (للمخاطبة ) رفتی ذَهَبتُما ( للمخاطبتَینِ) رفتید ذَهَبتُنَّ (للمخاطبات) رفتید (مونث ذَهَبتُ (للمتکلم وحده ) رفتم ذَهَبنَا (للمتکلم مع الغیر) رفتیم مذکر ومونث یکسان است
نکته 1 : اگر حرف ( قَد ) قبل از فعل ماضی قرار گیرد ماضی نقلی می سازد که در اینصورت حرف ( قَد ) حرف تحقیق یا تاکید نام دارد . مانند (قَد ذَهَبَ ) رفته است
نکته 2:چنانچه (کانَ قَد ) ویا (کانَ ) به تنهائی قبل از آن قرار گیرد ماضی بعید میسازد
مانند کانَ قَد کَتَبَ یعنی نوشته بود ؛ کُنتُم قد کَتَبتُم یا (کُنتُم کَتَبتُم ) نوشته بودید.
کانَ التلامیذُ( قد) ذَهَبُوا الی المدرسة دانش آموزان به مدرسه رفته بودند.
نکته 3 :فعل ماضی فعلی است مبنی وحرکت حرف آخر آن نشانگر بناء آنست مثلاً
ذَهَبَ مبنی برفتح ولی ذَ هَبُوا مبنی بر ضم است. (یا رب نظر تو برنگردد )
فعل مضارع :فعلی است که بر زمان حال وآینده دلالت دارد و با افزو دن یکی از حروف مضارعت (ا ؛ ت ؛ ی ؛ ن )به اول فعل ماضی ساخته میشود .
فعل مضارع فعلی است مُعرَب بجز جمعهای مونث (صیغه های ششم ودوازدهم )
فعل مضارع در حالت عادی معرب ومرفوع است وعلامت رفع آن –ُ- وحرف ( ن )
است که به آن نون عوض از رفع میگویند ک علامت رفع فرعی (نیابی ) می باشد
یَذهَبُ :(للغائب ) میرود یَذهَبانِ ) للغائبینِِ ) می روند یَذهَبونَ : (للغائبِینَ) میروند(مذکر)
تَذهَبُ (للغائبةَ ) میرود تَذهَبانِ (للغائبَتَینِ ) می روند یَذهَبنَ ( للغائبات ) می روند (مونث)
تَذهَبُ (للمخاطَب ) می روی تَذهَبانِ (للمخاطبَینِ ) می روید تَذهَبونَ (للمخاطبینَ)میروید
تَذهَبِینَ (للمخاطبة)میروی تَذهَبانِ (للمخاطبتینِ) میروید تَذهَبنَ (للمخاطبات)میروید
اَذهَبُ (للمتکلم وحده) میروم نَذهَبُ (للمتکلم مع الغیر)می رویم
فعل مضارع در این حالت به صورت ( مضازع اِخباری ) فارسی معنی می شود یاد آوری :تمام فعلهای ماضی ومضارع مانند این فعلها صرف می شوند.
نکته : در صیغه های ِیَذهَبُ ؛ تَذهَبُ فاعل جایز الاستتار یعنی میتوان از اسم ظاهر
استفاده کنیم مانند یذهبُ التلمیذ یا تذهبُ التلمیذة که در اینصورت التلمیذ والتلمیذة
فاعل به صورت اسم ظاهرند ویا التلمیذُ یَذهَبُ که دراینجا ضمیر مستتر هُوَ فاعل ویا التلمیذَةُ تَذهَبُ که فاعل ضمیر مستتر هِیَ خواهد بود.اما در صیغه های تذهَبُ ؛ اَذهَبُ ؛ نَذهَبُ فاعلها ضمایر مستتر انتَ ؛ انا و نَحنُ می باشند (صیغه های 7 و13 و14 )
نکته :هرگاه ( قَد) بر سر مضارع واقع شود حرف تقلیل است بمعنی ( گاهی )
قَد یَذهَبُ محمّد الی المدرسةِ محمد گاهی به مدرسه میرود ضمناً ( قَد) را حرف تقلیل گویند یاد آوری : س و سوفَ فعل مضارع را به صورت مستقبل آینده در می آورند(س) برای آینده نزدیک و( سوفَ) برای آینده دور ( سَیَذهَبُ)بزودی خواهدرفت ؛
سوفَ اَذهَبُ سر انجام خواهم رفت.
نکته :فعل ( کانَ )قبل از مضارع ؛ ماضی استمراری میسازد: کان یَذهَبُ یعنی میرفت.
(خدایا آنرا که عقل دادی پس چه ندادی و آنکه را عقل ندادی پس چه دادی.)
فعل امر مخاطب و مضارع با نون تأکید
فعل امر مخاطب (حاضر ): فعلی است که بر درخواست انجام کاری از شخص حاظر یا (مخاطب) دلالت کند ولذا دارای شش صیغه است که از شش صیغه مضارع مخاطب بدین ترتیب ساخته میشود : ابتدا حرف مضارعت ( ت ) را حذف نموده وپس از آن علامت رفع –ُ- ضمه را ساکن میکنیم ویا (ن) علامت رفع را حذف می نمائم سپس اگر حرف اول فعل (پس از حذف حرف مضارعت متحرک باشد فعل امر آماده است . مانند فعل ( تُعّلِّمُ ) که میشود( عَلِّم ) یعنی یاد بده
یا از تُکاتِبُ که میشود کَاتِب نامه نگاری کن . اما اگر حرف اول ساکن باشد چون قابل تلفظ نیست همزه ای بشکل الف به اول آن اضافه می نمائیم که ممکن است فتحه یا ضمه ویاکسره بگیرد.
1: اگر فعل مورد نظراز باب افعال باشد همزه اول امر فتحه –َ- میگیرد (چون این همزه در اصل
در ماضی وجود داشته است مانند تُکرمُ ---> کرِم ---> اَکرِم (گرمی بدار ). ویا از تُمهِلُ--> اَمهِل
از تُنزِلُ ---> اَنزِل فرود بیاور.
2:چنانچه عین الفعل مضارع ضمه ---ُ- داشته باشد همزه اول امر نیز ضمه میگیرد مانند تَکتُبُ که
میشود اُکتُب بنویس از تَنصُرُ---> اُنصُر یاری کن واز تَقتُلُ میشود اُقتُل بکش .
3: اگر فعل مورد نظر از باب افعال نباشد و عین الفعلمضارع آن نیز ضمه نداشته باشد همزه کسره میگیرد مانند تَحلِسُ ---> اِجلِس بنشین از تَجعلُ ---> اِجعَل از تَذهبُ ---> اِذهَب . مضارغ با نون تاکید : هرگاه بخواهیم فعل مضارع را با تأکید بیشتری بکار ببریم به آخر آن نون تأکید اضافه میکنیم که اگر مشد د باشدنون تأکید ثقیله نام دارد برای ساختن مضارع بانون تأکدی ثفیله بدین ترتیب عمل میکنیم
1:در صیغه هائی که علامت رفع آنها ضمه –ُ- است ؛ ضمه را بدل به فتحه کرده سپس نون مشد د را اضافه میکنیم مانند یکتُبُ ؛ تکتُُّبُ ؛ اَکتُبُ ؛ نکتُبُ که میشوند ( یَکتُبَنَّ ؛ تَکتُبَنَّ ؛ اکتُبَنَّ ؛ نَکـتُبَنَّ)
یعنی حتماً مینویسد ؛ حتماً می نویسم ؛ حتماً مینویسیم .
2: در جمع مذکر غایب و مخاطب ( ونَ )را از آخر آنها حذف میکنیم سپس نون تأکید افزوده میشود
مانند :یَذهَبون ---> یَذهَبُنَّ و تَذهبُونَ ---> تَذهَبُنَّ . 3: در جمعهای مونث الف ونون مشد د اضافه میشوی مانند یَجلِسنَ و تَجلِسنَ ----> یَجلِسنانِّ و تَجلِسنانِّ
3 : ودر مثنی ها فقط نون آخر مشَدّ د میشود مانند یَجعَلانِ و تَجعلانِ ----> یَجعلانِّ و تَجعلانِّ
. قارون پور
فعل لازم ومتعدی: فعل لازم فعلی است که معنی آن با فاعل کامل می شود ونیازمند
مفعول نیست مانند فعل جَلَسَ (جَلَسَ آلمعلمُ علی الکرسیِ ) معلم روی صندلی نشست در اینجا معلم معنی (جَلسَ ) راکامل کرده است. ویا ( ذَهَبَ ) در ذَهَبَ اَخی الی المکتَبَةِ
فعلهای رَجَعَ ؛ نَزَلَ (پائین آمد ) صَعَدَ ( بالا رفت ) کَسَرَ ( شکست ) ودَخَلَ همه لازمند.
فعل متعدی فعلی است که علاوه بر فاعل به مفعول هم احتیاج دارد مانند : کَتَبَ (نوشت)
قَرَأ ( خواند) قَتَلَ (کشت ) مانند قَتَلَ الولدُ الصغیرُ العصفورَ که در اینجا الولدُ فاعل و (العصفورَ مفعول ومنصوب.) در اینجا غرض از مفعول ؛ (مفعولٌ به ) است که در جواب چه چیز را؟یا چه کسی را؟ واقع می شود این مطلب را در نحو خواهیم خواند
نکته :بعضی از فعلهای لازم با رفتن به بابهای افعال وتفعیل وگاهی مفاعله متعدی میشوند ک نَزَلَ 0پائین آمد که درباب افعال میشود (انزلَ یا نَزَّلَ : پائین آ ورد ).
وگاهی ممکن است فعل لازم باحرف جر متعدی شود مانند ذَهَبَ بِ یعنی برد و یا
جاءَ آمد ولی جاءَ ب یعنی آورد مانند (ذَهَبَ التلمیذ بالکتُبِ )دانش آموز کتابها را برد
(مَن جاءَ بالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشَرُ امثالِها ) جاءَ بِ بمعنی آورد (کسیکه یک کار نیک بیاورد) برای او ده تا همانند ان است.
فعل معلوم وفعل مجهول:فعلمعلوم فعلی است که به فاعل نسبت داده شود مانند : نَصَرَعَلِیٌ مُحمَّداً که در اینجا علی فاعل ومحمد مفعول است اما فعل مجهول فعلی است که از فاعل آن نامی برده نشود ومفعول جانشین فاعل گردد که در اینصورت بآن (نایب فاعل گویند)
ونایب فاعل مرفوع است مانند نُصِرَ مُحَمَّدٌ (محمد یاری شد ) محمَّد نایب فاعل ومرفوع است.
(فعل مجهول از نظر مذکر ومونث بودن تابع نایب فاعل است.مانند قُتِلَ الحسینُ هردو مذکر
ویا قُتِلَت مریَمُ که هردو مونث هستند.)
طریقه ساختن ماضی مجهول: عین الفعل کسره –ِ- وحروف متحرک قبل از آن را ضمه –ُ- میدهیم.
مانند کَتَبَ نوست----> کُتِبَ ---->نوشته شد . اِستَضعَفَ ---> اُستُضغِفَ به ضعف کشانده شد .
طریقه ساختن مضارع مجهول : عین الفعل را فتحه –َ- وحرف مضارعت را ضمه –ُ- می دهیم .
مانند : یَکتَشِفُ کشف میکند یُکتَشَفُ کشف میشود. یَستَضعِفُ ----> یُستَضعَفُ . یَنصُرُ---> یُنصَرُ
حروف ناصبه: عبارتند از ( اَن) بمعنی اینکه ؛( لَن ) یعنی هرگز نه ( کَی ) و (اِذَن )یعنی در اینصورت یا بنا براین وهمچنین لِ (برای اینکه)و(حتَی ) تا اینکه
این حروف بر سر فعل مضارع واقع وآنرا بدین ترتیب منصوب میکنند که اولاً –ُ- ضمه علامت رفع را به --َ- فتحه و (نون) علامت رفع را حذف می نمایند بجز جمعهای مونث (صیغه های شش و دوازده ) که مبنی بوده ومحلاً منصوب می شوند
( اَن ) معنی فعل مضارع را به مضارع التزامی تغییر می دهد مانند : اَن یَکتُبَ بنویسد
اَن یَکتُّبا ( اینکه بنویسند) الخ امااز( یَکتُبنَ) میشود اَن یَکتُبنَ اینکه بنویسند دراین صورت اولی منصوب به فتحه دومی منصوب به حذف نون و سومی محلاً منصوب
( لَن ) فعل مضارع را تبدیل به آینده منفی میکند مانند لَن یَذهَبَ سعیدٌ الی الشارع
سعید هرگز به خیابان نخواهد رفت (لَن یَذهَبنَ التلمیذاتُ الی المدرسةِفی یوم الجمعةِ)
ویا مانند ( فَاصبِروا حتّی یَحکُمَ الله بَینَنا وَ هُوَ خَیرالحاکمینَ )
نکته :لِ وحتّی هنگامی بر سر فعل مضارع قرار می گیرند که آن فعل بوسیله حرف
ناصبه ( اَن ) منصوب شده وحذف شده باشد مثلاً در مثال بالا( حتی اَن یحکُمَ ) بوده
لِیَکتُبَ بجای لِاَن یَکتُبَ برای اینکه بنویسد.
حروف جازمه : عبارتند از لَم ( نه ) لَما (هنوز نه) لا (نباید) لِ(باید) اِن (اگر)
این حروف فعل مضارع را بدین ترتیب مجزوم که ضمه علامت رفع را ساکن و نون
علامت رفع راحذف می نمایند (جمعهای مونث تغییر نمی کنند )
یادآوری می شود که حرف ( اِن )چون حرف شرط است دو فعل را جزم می دهد . لَم ولَما از مضارع فعل جَحد (ماضی منفی می سازند ).
لَم : مضارع ساده منفی می سازد مانند لَم یَذهَب (نرفت) لَم یَکتُبُوا ( ننوشتند)
لَما :مضارع نقلی منفی می سازد مانند لَم یَذهَب ( هنوز نرفته یا (نرفته است ) .
لَا :از مضارع فعل نهی می سازد ( باز داشتن کسی از کاری ) مانند لا تَذهَب نرو.
این حرف اگر فعل مضارع رامجزوم نکند فعل نفی نام دارد مانند لایَکتُبُ نمی نویسد
دنباله حروف جازمه :
لِ ( باید) این حرف از شش صیعه غایب ودو صیغه متکلم مضارع هشت صیعه امر غایب (امر بلام ) می سازد مانند لِیَکتُب ( باید بنویسد) لِیَکتُبا ( باید بنویسند )لِیَکتُبُوا
(باید بنویسند ) لِتَکتُب ؛ لِتَکتُبا ؛ لِیَکتُبنَ لِاَکتُب ؛ لِنَکتُب (باید بنویسم باید بنویسیم )
اِن (اگر) این حرف جمله را به جمله شرطیّه تبدیل می کند ولذا دو فعل را مجزوم می کند مانند ( اِن تَدرُس تَنجَح )اگر درس بخوانی موفق می شوی . اِن تَنصُرُوا الله یَنصُرکُم
اگر خدا را یاری کنید (درکارهای خیر ) شمارا یاری می کند
جملات شرطیّه:جملاتی هستند که با یکی از ادوات شرط شروع شوند که دراینصورت اگر در آن جمله فعل شرط باشد مجزوم می شوند فعل اول را فعل شرط و فعل دوم را جواب یا جزاء شرط گویند در جمله قبل اِن : حرف شرط تَدرُس فعل شرط
و تَنجَح جواب شرط(هر دو مجزوم به حذف ضمه هستند ) چند اسم دیگر مانند ( مَن
یعنی کسیکه ؛ ما یعنی آنچه ؛ اَینَما هرکجا و.... نیز جمله شرطیه می سازند .مانند:
مَن یَصبِر یَظفر کسیکه شکیبا باشد موفق می شود .مَن حَفَرَ بِئراً لِاخیه وَقَعَ فیها
ما تَفعَلُوا مِن خَیرٍ یَعلَمه اللهُ مَهما تَذهَب اَذهَب هر کجا بروی می روم . مَن یَتَوَکَل غلی الله فَهُوَ حسبُه .دراین جمله جواب شرط یک جمله است ومحلاً مجزوم است .
نکته :اگر در جملات شرطیّه فعلها ماضی باشند محلاً مجزومند وبه صورت مضارع معنی می شوند مانند جمله بالا که حَفَرَ و وَقَعَ ماضیند ومضارع معنی میشوند و یامَن طَلَبَ العُلی سَهِرَ اللیالِی کسیکه بزرگی طلب کند شبهارا بی خوابی می کشد . نکته: حروف ( أ و هَل ) مضارع را استِفهامی میکنند : أ تأمُرونَ الناسَ بالبرِّ وَ تَنسَونَ انفُسَکم ویا هَل یَستَوِی اللذینَ یَعلَمونَ واللذینَ لا یعلَمونَ. ضمناً اسمهائی مانند مَن یعنی چه کسی ؟(ما ) یعنی چه چیزی ؟ ( کَیفَ )چگونه بعنوان اسم استفهام بکار می روند مانند: مَن اَنتَ؟تو کیستی؟ ما هُوَ آن چیست ؟ کَیفَ حالُکَ ؟ حالت چطور است ؟
بَلَغَ العُلَی بِکَمالِهِ = کَشَفَ الدُجَی بِجمالهِ== حَسُنَت جمیع خِصالِهِ =صَلُّواعلیهِ وآلِهِ
· سعدی علیه الرحمة قارون پور 09163110015
افعال ثلاثی مزید : افعالی هستند که با افزودن یک یا دو یا سه حر ف زائد به افعال ثلاثی مجرد ساخته می شوند تا بر معانی جدیدی دلالت کنند ودارای دوازده باب است که مهمترین آنها عبارتند.
1و2 :بابهای افعال وتفعیل این دو باب فعلهای لازم را متعدی می کنندواوزان آنها عبارتند : اَفعَلَ یُفعِلُ اِفعال
اَکرَمَ : گرامی داشت یُکرِمُ :گرامی می دارد اِکرام : گرامی داشتن
اَنزَلَ :فرود آورد(باراند) یُنزِلُ :فرود می آورد(می باراند) اِنزال:فرودآوردن
فَعَّلَ یُفَعِلُ تَفعِیل
کَرَّمَ : گرامی داشت یُکَرِّمُ :گرامی می دارد تَکرِیم:گرامی داشتن
شَرَّفَ یُشَرِّفُ تشریف )شرف دادن )
فَهَّمَ یُفَّهِمُ تَفهِیم (فهماندن )
3 و4: بابهای مفاعَلَة وتفاعُل :این بابها برای کارهای دو طرفه بکار میروند ؛ در باب
مُفاعَلَة طرف اول بر طرف دوم برتری دارد (شروع کننده است )ولذا فاعل وطرف دوم مفعول است اما در باب تفاعُل کار به صورت مساوی انجام شده وهردو طرف فاعلند . فَاعَلَ یُفاعِلُ مُفاعَلَة یا ( فِعال ) جاهَدَ یُجاهِدُ مُجاهَدَة ( جِهاد ) لاحظَ یُلاحِظُ مُلاحَظَة ( لِحاظ ) کَاتَبَ یُکاتِبُ مُکاتَبَة (مصدر دوم ندارد ) مثال : یُکاتِبُ التلمِیذُ مُعَلِمَهُ ( دانش آموز با معلمش نامه نگاری می کند )که در این جمله التلمیذ که کننده کار است فاعل و معلم مفعول است .
تَفاعَلَ یَتَفَاعَلُ تَفَاعُل
تَکاتَبَ یَتَکاتَبُ تَکاتُب (نامه نگاری کردن )
تَفَکَرَ یَتَفَکَرُ تَفَکُر (اندیشیدن ) دراین باب کار به صورت مساوی انجام می شود ولذا هر دو طرف فاعلند مانند تَقاتَلَ الجُندیانِ (دو سرباز باهم جنگیدند ) که جندیان فاعل است ومفعول ندارد .
نکته :فعلهائی که ماضی آنها چهارحرفی است حرف مضارعت آنها ضمه –ُ- می کیرد.
ادامه افعال مزید : بابهای (اِفتعال ؛ اِنفِعال ؛ تَفَعُّل ) این بابها برای مُطاوَعَه (پذیرش اثر فعل )بکار میروند (یعنی فعل متعدی را لازم میکنند ) ویا فعل دو مفعولی را به یک مفعولی تبدیل می کنند .
اِفتَعَلَ یَفتَعِلُ اِفتِعال) (همزه و ت رائد ند )
اِجتَمَعَ یَجتَمِعُ اِجتِماع (جمع شدن )لازم
اِشتَهَرَ یَشتَهِرُ اِشتِهار (مشهور شدن )
نکته :گاهی ممکن است در این باب حرف ( ت ) به دال یا به ( ط ) تبدیل شود مانند
ازدِهار ؛ اِزدِحام ؛ ؛ اِظطِلام ؛ اِضطِراب ؛ اِطِّلاع ( که دراصل اِططلاع بوده است ) .
اِنفَعَلَ یَنفَعِلُ اِنفِعال ( همزه و ن زائدند )
اِنهَدَمَ یَنهَدِمُ اِنهِدام (خراب شدن )
اِنکَسَرَ یَنکَسِرُ اِنکسار ( شکسته شدن )
انبَسَطَ یَنبَسِطُ اِنبِساط (وسیع شدن )
اِنجَمَدَ یَنجَمِدُ اِنجماد ( یخ شدن )
تمام افعالی که در این باب هستند لازم هستند ولذا اسم مفعول از آنها ساخته نمی شود.
تَفَعَلَ یَتَفَعَلَُ تفَعُّل ( ت وتکرار ع زائدند )
تَعَلَّمَ یَتَعَلَّمُ تَعَلُّم ( یاد گرفتن )
تَجَمَّعَ یَتَجَمَّعُ تَجَمُّع ( جمع شدن )
تَشَرَّفَ یَتَشَرَّفُ تَشَرُّف ( شرف یافتن )
جَمَعتُ التلامیذَ فَتَجَمَّعَ ( دانش آموزان را جمع کردم پس جمع شدند ) در این جمله
فعل جَمَعتُ متعدی و تجمَّعَ لازم شده است ویا در جمله (عَلَّمتُکَ الدَّرسَ ) فعل علَّمتُ دو مفعولی است ولذا ضمیر ( ک) مقعول اول و الدرس مفعول دوم است ) ولی
در جمله ( تَعَلَّمتُ الدرسَ ) فعل تَعَلَّتُ یک مفعولی است وکلمه الدرسَ مفعول است هر کس به کسی نازد ما هم به علی نازیم ( قارون پور )
باب استفعال : این باب بر طلب ودر خواست بکار میرود ودارای سه حرف زائد است
اِستَفعَلَ یَستَفعِلُ اِستفعال
اِستَشهَدَ ( گواهی خواست ) یَستَشهِدُ (گواهی میخواهد ) اِستِشهاد (گواهی خواستن)
اِستَنطَقَ ِشستَنطِقُ اِستینطاق (بحرف در آوردن )
اِستضعفَ یَستَضعِفُ اِستِضعاف
اِستَخرَجَ یَستَخرِجُ اِستِخراج
افعال معتلّ (معتلات ) : فعلهائی هستند ثلاثی که یک یا دو حرف از حروف اصلی آنها از حروف علِّه باشد وحروف عله عبارتند از ( واو ؛ یاء و الف ) این افعال معمولاً دچارتغییراتی میشوند که آن تغییرات را ( اعلال ) میگویند ولذا اعلال عبا رت است از تغییراتی که بر افعال معتل
انجام شده تا تلفظ آنها را آسان سازد مانند قَوَلَ که میشود قَالَ ولذا اعلال بر سه نوع است .
( اعلال به اسکان ؛اعلال به قلب ؛ اعلال به حذف )
1: اعلال به اسکان ( ساکن ساختن حرف عله ) در دو مورد است . الف :هرگاه حرف عله متحرک بوده وحرف قبل از آن ساکن حرکت حرف عله به حرف قبل منتقل شده وخود حرف عله ساکن میشود
مانند یَنوَمُ ---> یَنَومُ --مانند یَقوُلُ که میشو.د یَقُولُ . یَبیِعُ ---> یَبِیعُ و یَنَوم-> یَنامُ ( می خوابد).
ب : در فعلهای مضارع ناقص ضمه –ُ- از روی واو و یاء حذف میشود مانند : یَدعُوُ ---> یَدعُو
ویَحکِیُ ---> یَحکِی .
2:اعلال به قلب :یعنی تغییر حرف عله به حرف عله دیگر مانند رَضِوَ --> رَضِیَ . یُیسِرُ--> یُوسِرُ
3: اعلال به حذف : یعنی انداختن حرف عله مانند یَدعُو که میشود لَم یَدعُ یَحکییُونَ --->یَحکونَ
اقسام فعل معتل :فعلهای معتل عبارتند 1:فعل مثال 2 : فعل اجوف 3: فعل ناقص 4: فعل لفیف
1: فعل مثال : فعلی است که حرف اول اصلی آن از حروف عله باشد مانند : وَصَفَ ؛ وَجَدَ ؛وَصَلَ اگرحرف اول واو باشد مثال واوی واگر یاء باشد مثال یائی نامیده میشود مانند یَسَرَ ؛ یَمُنَ ؛ یَقَظَ 2: فعل اجوف فعلی است که حرف دوم اصلی آن ( عین الفعل ) از حروف عله باشد مانند :قَوَمَ ؛نَوَمَ ؛قَوَلَ ( قَام ؛نامَ ؛ قَالَ ) ویا سَیَرَ مَیَلَ ؛ سَیَلَ ( سارَ ؛ مالَ ؛ سالَ ).
3: فعل ناقص : فعلی است که لام الفعل آن ( خرف سوم اصلی )حرف عله باشد مانند : دَعَوَ (دَعَا )
تَلَوَ (تلا) قَفَوَ ( قَفَا ) حَکَی ؛ رَمَی ؛ شَفَیَ4: فعل لفیف که دارای دو حرف عله است وبر دو نوع است .
الف :لفیف مقرون : فعلی است که دو حرف عله آن پهلوی همدیگر باشند مانند : رَوَیَ ؛ طَوَیَ ب: لفیف مفروق : فعلی است که دو حرف عله آن یک در میان باشند مانند :وَقَیَ ؛ وَصَیَ. وَفَیَ
اعلال فعل مثال: چنانچه مضارع فعل مثال واوی بر وزن یَفعِلُ به کسر عین باشد حرف عله
در مضارع وامر حذف میشود( ولی در مضارع مجهول حذف نمیشود ) مانند وَصَلَ ---> یَصِلُ ---> صِل ؛ وَصَفَ --> یَصِفُ ---> صِف (مضارع مجهول آن میشود: یُوصَفُ (وصف میشود) نکته :اگر مضارع بروزن یَفعَلُ به فتح عین باشد بشرطی حرف عله می افتد که یکی از حروف اصلی آن از حروف حلقی (ء ؛ ه ؛ ح ؛ خ ؛ ع ؛ غ ) باشد باز هم حرف عله می افتد مانند
وَهَبَ ---> یَهَبُ ؛ وَضَعً ---> یَضَعُ . (مَن یَتَوَکَل علی الله فَهُوَ حَسبُه )
نکته مهم :قبل از پرداختن به اعلال اجوف به دو مقدمه توجه فرمائید 1 : نقل حرکت یا اعلال به اسکان :اگر در فعل معتلی حرف عله متحرک بوده وحرف قبل از آن ساکن در این صورت حرکت حرف عله را به حرف قبل از آن منتقل می کنیم مانند : یَقوُلُ که میشود یَقُولُ (دراینجا ضمه واوبه ق داده شد) یَسییرُ میشود یَسِیرُ
2 : التقاء ساکنین یا اعلال به حذف : چنانچه دو حرف ساکن پهلوی هم قرار گیرند ویکی از آنها حرف عله باشد آن حرف عله بخاطر دفع التقاء ساکنین حذف میشود مانند لَم یَقُول ---> لَم یَقُل چون
واو ولام هر دو ساکنند ویا تَبِیعُ که فعل نهی آن میشود لا تَبِیع----> لاتَبِع یعنی نفرو ش اعلال فعل ماضی اجوف : درفعلهای ماضی اجوف اولاً حرف عله متحرک ماقبل مفتوح بدل به الف میشودمانند قَولَ که میشود قالَ بَیَعَ ---> باعَ 0ا ( اعلال به قلب ) ثانیا از صیغه ششم تا آخر
حرف عله بخاطر دفع التقاء ساکنین حذف میشود مانند : قَامَ ؛ قَاما ؛ قَامُوا ؛ قَامَت ؛ قَامَتَا ؛قامن(قُمنَ)
قُمتَ ؛ قُمتُما ؛ قُمتُم ؛ ؛؛ قُمتِ قُمتُما قُمتُنَّ ( قُمتُ ؛ قُمنَا )
اعلال مضارع اجوف : در فعل مضارع اجوف اولاً نقل حرکت انجام میشود مانند یَقوُلُ که میشود یَقُولُ ؛ یَسیِرُ ---->یَسِیرُ . ثانیاً درجمعهای مونث ( 6 و12) حرف عله بالتقاء ساکنین حذف میشود مانند : یَقُولُ ؛ یَقُولانِ ؛ یَقُولونَ ؛ تَقُولُ ؛ تَقولانِ ؛ یقُولنَ ( یَقُلنَ ) = تَقُولُ ؛ تَقولانَ ؛ تَقُولونَ === تَقُولِینَ ؛ تَقُولانِ ؛ تَقُولنَ ( تَقُلنَ ) == اَقُولُ ؛ نَقُولُ .امر غایب ومخاطب آن میشود
لِیَقُل ؛ لِیَقولا ؛ لِیَقولوا ؛ لِتَقُل ؛ ؛ لِتَقُولا ؛ لِیقُُلنَ=== قُل ؛ قُولا ؛ قُولوا ؛ قُولِی ؛ قُولا ؛ قُلنَ
لِاَقُل ؛ لِنَقُل
نکته :اگر فعل اجوف به یکی از بابهای افعال یا استفعال برده شود در ماضی حرف عله به الف ودر مضارع به یاء ودر مصدر حذف شده و ( ة ) به آخر آن افزوده میشود مانند : قَوَمَ درباب افعال میشود اقامَ یُقِیمُ اِقامَة امر آن اَقِم اسم فاعل ومفعول میشود ( مُقِیم ؛ مُقام )
اِستَقامَ ؛ یَستَقِیمُ ؛ استِقامة امرآن اِستَقِم اسم فاعل ومفعول میشود (مُستَقُیم ؛مُستَقام )از فعل ( رَوَدَ)
اَرادَ ؛ یُریدُ ؛ اِرادة ؛ امر اَرِد اسم فاعل ومفعول ( مُرِید ؛ مُراد ) از فعلهای جَوَبَ و رَوَحَ خودتان بسازید.
اِلهِی اَدرِکنِی بفضلِک
قارون پور 09163110015 پاسخ گوی سوالات
اعلال فعل ناقص:فعل ناقص فعلی است که حرف آخر اصلی آن عله باشد مانند : دَعَوَ (دَعَا) تَلَوَ (تَلا )حَکَیَ (حَکَی ) رَمَیَ ( رَمَی ) در فعل ناقص اگر حرف عله متحرک ما قبل مفتوح باشد بدل به الف میشود .
اعلال ماضی ناقص: فعلهای ماضی ناقص به دو دسته تقسیم میشوند اول فعلهائی که حرف عله آنها بدل به الف میشود که در آنها حرف عله در صیغه های3و4و5 به خاطر التقاء ساکنین حذف میشود . صرف فعل ماضی :
( دَعَا ؛ دَعَوا ؛ دَعَوُوا که میشود دَعَوا ؛ دَعَوَت میشود دَعَت ؛ دَعَوَتا میشود دَعَتا دَعَونَ بقیه اعلال ندارند
دَعَوتَ دَعَوتُما دَعَوتُم دَعَوتِ دَعَوتُما دَعَوتُنَّ متکلم ها : دَعَوتُ ذَعَو نا
دوم فعلهائی که حرف عله آنها بدل به الف نمی شوند . دراین فعل ها حرف عله فقط در صیغه سوم حذف میشود.
رَضِیَ رَضِیا رضِیُوا ( رَضُوا ) رَضِیَت رَضِیَتا رَضِینَ رَضِیتَ رَضِیَما رَضِیتُم
رَضِیتِ رَضِیتُما ؤَضِیتُنَّ رَضِیتُ رَضِینا
با فعلهای : تَلَوَ حَکَیَ رَمَیَ بَقِیَ لَقِیَ و قَفَوَ تمرین کنید .
اعلال مضارع ناقص :در مضارع ناقص اولاً ضمه --ُ- غلامت رفع حذف میشود مانند یَدعُوُ ---> یَدعُو یَحکِیُ --> یَحکِی یَتلُوُ --> یَتلُو ثانیاً در صیغه های 3و9و10 بخاطر (التقاء ساکنین )حذف عله حذف میشود.مانند
یَدعُو یَدعُوانِ یَدعُوُونَ ( یَدعُونَ ) تَدعُو تَدعوانِ یَدعونَ تَدعُو تَدعُوانِ تَد عُوُونَ (تَدعُونَ )
تَدعُوِینَ ( تَدعِینَ ) تَدعُوانِ تَدعُونَ اَدعُو نَدعُو
نکته مهم : صیغه های سوم و ششم وهمچنین صیغه های نهم ودوازدهم مشابه هسثند ( صیغه های مذکرها دارای اعلال ومونث ها بدون اعلال هستند ) .
با فعلهای یَتلُو ؛ یَحکِی ؛ یَرمِی ؛ یَبقَی تمرین کنید.
یادآوری :چنانچه در فعل ناقصی حرف عله در آخر کلمه قرار گیرد وحر ف قبل از آن الف باشد بدل به همزه (ء )
میشود مانند دَعَوَ بر وزن فُعال میشود دُعاو----> دُعاء ویا لقِیَ بر وزن فِعَال میشود لِقای---> لِقاء و....
جزم فعل ناقص به حذف حرف عله است: هرگاهفعل مضارع ناقص مجزوم واقع شود
حرف عله از آخر آن می افتد مانند یَدعُو---->لَم یَدعُ . یَبقَی----> لِیَبقَ و یَتلُو----> لا یَتلُ .
اندر بلای سخت پدید آید فضل و بزرگواری و سالاری
پاسخگو قارون پور 09163110015
اعلال فعل ناقص درباب تَفعیل : ماضی بر وزن فَعَّلَ مضارع بر وزن یُفَعِلُ مصدر بر وزن تَفعِلَة ( صَفَوَ درباب تفعیل میشود صَفَّوَ (صَفَّی ) یُصَفِّوُ (یُصَفِّی ) مصدر ( تَصفیة )
سَوَیَ سَوَّی (ماضی) یُسَّوِی (مضارع ) تَسوِیَة (مصدر)
اعلال ناقص در باب تفاعل : تَفاعَلَ یَتَفاعَلُ تَفاعُل در ماضی ومضارع حرف عله به الف ودرمصدر ضمه عین الفعل به کسره بدل میشود از سوَیَ : تَسَاوَی یَتَساوی تَسَاوِی
از وَزَیَ : توازَی یَتَوازَی تَوازِی از رَضَیَ : تَراضَی یَتراضَی تَراضِی .
درباب مفاعلَة در ماضی حرف عله به الف در مضازع به یاء ودر مصدر حرف عله حذف و( ة )به آخر آن افزوده میشود لَقِیَ----> لاقَیَ ( لاقَی ) ُ یُلاقِی ؛ مُلاقَیَة (ملاقاة )
از وََزیَ وازَی ؛ یُوازِی موازاة از نَجَوَ: نَاجَی ؛ یُناجِی ؛ مُناجا ة .........
یادآوری : اگر فعلی دارای حرف عله نباشد بآن فعل صحیح گویند که بر سه قسم است :
1 : فعل مهموز : فعلی است که یکی از حروف اصلی آن همزه باشد مانند أمَرَ ؛ سَألَ ؛ قَرَأ
2 : فعل مضاعف : فعلی است که دو حرف از حروف اصلی آن همجنس باشند مانند :مَد د ؛ فرَرَ
3: فعل سالم : فعلی است که معتل یا مهموز ویا مضاعف نباشد مانند کَتَبَ ؛ جَلَسَ خَرَجَ ......
فعلهای مهموز و مضاعف مخصوص رشته انسانی است.
درفعل مهموز 1: اگرهمزه والف پهلوی هم قرار گیرند یکی را بشکل الف نوشته وبالای آن مد قرار میدهیم (آ ) أمَنَ بر وزن اَفعَلَ میشود أامنَ -----> آمَنَ 2: همزه ماقبل مضموم بشکل واو نوشته میشود أمَنَ بر وزن یُفعِلُ میشود یُأ مِنُ ----> یُومِنُ 3: وهمزه ساکن ماقبل مکسور بدل به (ی)میشود أمَنَ بر وزن اِفعال میشود أِأمان -----> اِیمان ........
فعل مضاعف : دارای دو حرف متجانس میباشد مانند مَرَرَ عَدَ دَ مَد َد فَرَرَ در فعلهای مضاعف معمولاً ادغام به عمل می آید وادغام عبارت است از در هم کوبیدن دو حرف همجنس است به یک حرف مشدَّد وشرایط ادغام این است
1: اگر دو حرف همجنس پهلوی هم قرار گیرند بطوریکه اولی ساکن ودومی متحرک ادغام واجب است مانند مَد دَ ----> مَدَّ فَررَ-----> فَرَّ 2: اگر هردو حرف متحرک باشند اولی را ساکن کرده تا شرط ادغام بوجود آید مانند مَدَ دَ -----> مَد دَ------> مَدَّ 3: اگرحرف اول همجنس متحرک وحرف قبل از آن ساکن باشد نقل حرکت داده تا شرط ادغام ایجاد شو د سپس ادغام انجام میشود
مانند یَمد ُدُ----> یَمُد دُ-----> یَمُدُّ یَستشعد ِدُ-------> ِیَستَعِد دُ-------> یَستَعِدُّ .
ممتنع الاذغام اگر حرف اول همجنسمتحرک ودومی ساکن ادغام ممنوع است مانند مَدَدنَ ؛ یَمدُدنَ
دنباله افعال مضاعف : اما اگردر فعل مضاعف حرف اول متجانس متحرک وحرف دوم ساکن باشد ادغام ممتنع است یعنی ادغام ممنوع میشود مانند مَدَ د نَ ؛ یَمدُ د نَ ؛ یَستَمرِرنَ .
صرف فعل ماضی مضاعف : در پنج صیغه ماضی مضاعف ادغام واجب ولی دربقیه صیغه ها ادغام ممتنع است مانند
مَدَّ مَدَّا ؛ مَدُّوا ؛ مَدَّت ؛ مَدَّ تا ؛ مَدَدنَ َ مَدَدتَ ؛ مَدَدتُما ؛ مَدَدتُم مَدَدتِ ؛ مَدَدتُما؛ مَدَدتُنَّ
مَدَدتُ مَدَ د نا
صرف فعل مضارع: در جمع های مونث مضارع ادغام ممتنع است ولی در
بقیه صیغه ها ادغام واجب مانند :
یَمُدُّ ؛ یَمُدّانِ ؛ یَمُدُّونَ تَمُدُّ ؛ تََمُدَّا نِ ؛ یَمدُدنَ
تَمُدُّ ؛ تَمُدّانِ ؛ تَمُدُّونَ تَمُدِّینَ ؛ تَمُدُّانِ ؛ تَمدُدنَ
اَمُدُّ نَمُدُّ
نکته : صیغه هائی که علامت رفع آنها ضمه –ُ- است در حالت جزم جایز الادغام
هستند به فعل امر این فعل توجه کنید :
لِیَمُدَّ ( لِیَمدُد ) ؛ لِیَمُدَّا ؛ لِیَمُدُّوا لِتَمُدَّ ( لِیَمدُد) ؛ لِتمُدَّا ؛ لِیَمدُدنَ
لِاَمُدَّ (لِاَمدُد ) لِنَمُدَّ ( لِنَمدُد )
امر حاضر : مُدَّ (اُمدُد ) ؛ مُدَّا ؛ مُدُّوا مُدِّی ؛ مُدَّا ؛ اُمدُدنَ
نکته : صیغه اول امر مخاطب مجزوم نیست ولی جایزالادغام است الادغام است .
علم نحو علمی است که از موقعیّت کلمه در میان جمله بحث میکند ومیدانیم که جملات درعربی به دو دسته تقسیم میشوند 1: جملات فعلیه که با فعل شروع میشوند 2: جملات اسمیّه که بااسم شروع میشوند. جملات فعلیه دارای دو رکن هستند فعل و فاعل ویا فعل مجهول ونایب فاعل مانند :
( یَبسُطُ اللهُ الرِّزقَ لِمَن یَشاءُ ) دراین آیة یَبسُطُ فعل معلوم اللهُ فاعل ومرفوع والرِّزقَ مفعولٌ به ومنصوب اما مجهول آن میشود ( یُبسَطُ الرِّزقُ لِمَن یَشاءُ ) در این جمله یُبسَطُ فعل مجهول والرِّزقُ
نایب فاعل ومرفوع است . ( لِمَن : جار ومجرور محلاً یَشاءُ جمله صله ضمناً فعل وفاعل ضمیر مستتر هُوَ .خودتان ترکیب کنید : شَجَّع الاسلامُ المسلِمینَ علی التفَّکُرِ والتّعَّلُم (شُجِّعَ المسلِمونَ علی التفکر والتَعَّلُم ) .
جملات اسمیّه جملاتی هستند که با اسم شروع میشوند وارکان آنها عبارتند از ( مبتدا ) و ( خبر)
مبتدا ؛اسم یا ضمیری است که معمولاً در اول جمله واقع میشودودر باره آن خبری گفته میشود.
خبَرَ: مطلبی است که در باره مبتدا گفته میشود .( خبر اقسامی دارد که بعداً به آن میپردازیم )
مبتدا وخبر در حالت عادی مرفوعند وضمناً مبتدا معمولاً معرفه وخبر نکره است .مانند :
القُرآنُ کِتابٌ َِیَتَحَدَّثُ عَن العُلومِ : القرآنُ مبتداء و مرفوع ومعرفه ولی کتابٌ خبر ونکره است .
هُوَ غَنِیٌّ حَمیدٌ ( هُو مبتدا وغنیٌ خبر است ) هل انتَ معلِّمٌ : معلم مبتدا ومعلِّمٌ خبر است .
اقسام خبر : خبر بر سه نوع است :خبر مفرد ؛ خبر جمله و خبر شبه جمله .
1:خبر مفرد :هرگاه خبر یک ( اسم )باشد به آن خبر مفرد میگویند مانند مثال های گذشته ویا الدَّرسُ واحدٌ والتَّکرارُ اَلفٌ (درس یکبار وتکرار هزار باراست ) در اینجا واحد والف خبر مفرند.
2:خبر جمله : ممکن است خبر یک جمله باشد :جمله فعلیه ویا جمله اسمیه. مانند :المُعَلِّمُ یَکتُبُ الدرسَ علی اللُّوحِ المعلم مبتدا وبقیه جمله که با فعل شروع شده خبر است بصورت جمله فعلیه وچون جمله است محلاً مرفوع میباشد ویا (هُوَ ذَهَبَ ) ذهبَ جمله فعلیه خبر محلاً مرفوع گاهی خبر جمله اسمیه است یعنی خبر خود دارای مبتدا وخبر است مانند الانسانُ عَمَلُهُ شَرِیفٌ در اینجا الانسان مبتدا و عمله شریف خبر ومجد داً عملُ مبتدا مرفوع وشَریفٌ خبر ومرفوع است .ویا الاِنسانُ جِرمُهُ صَغیرٌ وجُرمُهُ کبیرٌ در اینجا الانسانُ مبتدا وجِرمُهُ صغیرجمله اسمیه خبر است که جِرم مبتدای دوم وصغیر خبر آن است وباز هم جُرمُهُ کبیرٌ خبر جمله اسمیه برای مبتدای محذوف الانسان .3 : خبر شبه جمله که خود بر دو نوع است الف :جارومجرور : اگر جار ومجرور معنی مبتدا را کامل کند خبر شِبه جمله است :المعلِّمُ فی الصفِّ دراینجا فی الصف خبر شبه جمله است محلاًمرفوع.ب: ظَرف : اگر ظرفی متضمن معنی حرف جر فی باشد خبر شبه جمله است مانند: القلَمُ تَحتَ الکتابِ ویا العصفورُ فَوقَ الجدارِ . تحت وفوق خبر شبه جمله ومتضمن مغنی حرف جرهستند.
التماس دعا قارون پور
خبر مقدّم ومبتدای موخر: گاهی ممکن است خبر قبل از مبتدا واقع شود وآن در صورتیست که
1: خبر شبه جمله بوده ومبتدا اسم نکره باشد در اینصورت خبر را خبر مقدم ومبتدا را مبتدای موخر گویندمانند : فی الصّفِ تِلمیذٌ ( فی الصفِ ؛ شبه جمله خّبر مقدم محلاً مرفوع وتلمیذٌ مبتدای موخر مرفوع است) و یا تَحتَ الکتابِ قَلَمٌ؛ تَحتَ شبه جمله خبر مقدم محلاً مرفوع قَلَمٌ مبتدای موخر مرفوع
2:چنانچه خبر اسم استِفهام باشد مانند : مَن اَنتَ ( توکیستی؟) مَن خبر مقدم (اسم استفهام)محلاً مرفوع اَنتَ مبتدای موخر محلاً مرفوع ؛ ما هُوَ ؛ کَیفَ حالُکَ کیفَ اسم استفهام خبر مقدم محلاً مرفوع .
نکته: گاهی ممکن است دراین موارد مبتدا معرفه باشد مانند: عَلَیکُمُ السلامُ (السلامُ مبتدا ومعرفه است
مطابقت خبر با مبتدا: اگر خبر اسمی مشتق باشد بایدازجهت جنس وعدد بامبتدا مطابقت کند .
مانند : التِّلمیِذ ناجِحٌ التلمیذتانِ ناجحتانُِ التلمیذاتُ ناجحاتٌ و التلامیذُ ناجحونَ التلمیذةُ ناجِحةٌ .
حروف مشبَهةٌ بالفعل: عبارتند از ( اِنَّ همانا اَنَّ همانا کَاَنَّ گوئی ؛ مثل اینکه لکِنَّ ولی
لعلَّ شاید لَیتَ کاشکی ) این حروف بر سر مبتدا وخبر در میآیند مبتدا را منصوب ولی خبر را به
حال خود مرفوع نگه میدارند در اینصورت مبتدا را اسم حروف مشَبَهةٌ بالفعل وخبر را خبر حروف مشبّهة بالفعل گویند مانند التلمیذُ ناجحٌ ----> اِنَّ التلمیذ َ ناجحٌ التلمیذ َ اسم اِنَّ منصوب وناجحٌ خبر اِنَّ مرفوع ویا لَیتَ المسلِمِینَ یَستَیقِظونَ منَ نومِ الغفلةِ (المسلمین اسم لَیتَ منصوب به ی بقیه خبر به صورت جمله فعلیه محلاً مرفوع ) کَاَنَّ الشمسَ والقمرَوالنجومَ مصابِیحُ السماءِ . اِنَّ علِیاً عادلٌ نکته : اگر حرف ( ما )که به مای کافه معروف است به حروف مشبّهةٌ بالفعل بچسبند از عمل آنها که نصب مبتدا است جلوگیری میکند دراینصورت مبتدا همان مبتدا ومرفوع وخبر همان خبر ومرفوع است مانند اِنَّما المومنونَ اِخوةٌ . اِنَّما الحیوةُ الدنیا لَعِبٌ ولَهوٌ الحیوةُ مبتدا مرفوع و لَعِبٌ خبرمرفوع افعال ناقصه : عبارتند از : کَانَ (بود) صَارَ ( شد) لَیسَ (نیست) اَصبَحَ ( گردید ) مادامَ (همیشه) .این افعال بر سر مبتدا وخبر واقع میشوند مبتدا را به حال خود مرفوع وخبر را منصوب میکنند . در اینصورت مبتدا را اسم افعال ناقصه وخبررا خبر افعال ناقصه گویند مانند :کَانَ اللهُ غَفُوراً رحیماً غَفوراًرحیماً(اللهُ اسم کانَ مرفوع و غفوراً خبر کَانَ منصوب رَحیماً خبر دوم ومنصوب. صَارَت الارضُ مُخضَّرةً . اَصبَحَ المتکا سِلُ مُجدَّا ً. أَ لَیسَ الصدقُ اَنفَعَ تِجارَةٍ .(سِرُّکَ اَسیرُکَ فَاذا قُُلتَ بِهِ صِرتَ ا َسِیرَهُ )
لای نفی جنس: (بمعنی هیچ نیست) :بر سر مبتدا وخبر در می آید مبتدا را مبنی برفتح (محلاً منصوب )کرده وخبر رابحال خود مرفوع نگه می دارد مانند لا تِلمِیذَ فی الصفِ که در اینجا تِلمِیذَاسم لای نفی جنس مبنی بر فتح محلاً منصوب . ( خبر لای نفی جنس هرگز بر مبتدا مقدم نمی شود) و (گاهی خبر لای نفی جنس به قرینه لفظی یا معنوی حذف می شود ) مانند: لا الهَ الّا الله که ( اِلَهَ اسم لا وخبر کلمه موجودٌ به قرینه معنوی حذف شده است) ویا لاخَیرَ فی وُدِّ الانسانِ المتلوِن . لا حکمَ الا لللهِ . لا حولَ ولا قُوَّةَ الا باللهِ . لا شَیءَ خَیرٌ مِنَ العلمِ .
( یا لطیف از گناهان ما بگذر ومارا بزندگی امیدوار کن . آمین یا ربَّ العالمین )
مفاعیل (مفعول ها): مفعول به کلمه یا جمله ای گفته می شود که معنی فعل بر آن واقع شود
در زبان عربی چند مفعول وجود دارد که عبارتند از. 1:مفعولٌ به: اسم یا جمله ای است که معنی فعل متعدی را کامل کند وهمانند مفعول فارسی است که در جواب چه چیز را؟ یا چه کسی را؟
قرار می گیرد مانند کَتَبتُ الدرسَ درس را نوشتم (چه چیز را نوشتم ؛ درس را ) ضَرَبَ سعیدٌ اَخاهُ
سعید برادرش را زد (اخا مفعولٌ به ومنصوب به الف) رَأَیتُ معلّمی فی الشارع معلمم را خیابان دیدم
معلم مفعول تقدیراً منصوب اُرِیدُ اَن اَذهَبَ اِلی بیروتَ میخواهم به بیروت بروم دراینجا (اَن اَذهَبَ الی بیروت مفعول است بصورت جمله و محلاً منصوب . گاهی ممکن است فعل دارای دو مفعول باشد مانند ( اِنَّا اَعطیناکَ الکوثر ) اَعطی فعل دو مفعولی ضمیر ( کَ) مفعول اول الکوثر مفعول دوم
ویا ( عَلَمتُکَ الدرسَ ) درس را به تو آموختم ؛ کَ مفعول اول و الدرسَ مفعول دوم .
2:مفعول مطلق : مصدری است منصوب از جنس فعل مورد استفاده در جمله که ممکن است تاکیدی باشد برای فعل که در اینصورت به آن مفعول مطلق تاکیدی گویند ویا ممکن است نوع فعل را بیان کند که به آن مفعول مطلق نوعی یابیانی می گویند (معمولاً بعد از مفعول مطلق نوعی صفت یا مضافٌ الیه می آید) مانند نَزَّلَ اللهُ القرآنَ تَنزِیلاً ( تنزیلاً مفعول مطلق تاکیدی منصوب) صَبَرتُ صبراًجمیلاً .(صبراً مطلق نوعی و جمیلاً صفت) رَتَّلتُ القرآنَ ترتیلاً . اِنَّا فَتَحنا لَکَ فَتحاً مُبینا
(این قسمت مخصوص انسانی است ( گاهی اوقات مفعول مطلق بر تعداد انجام کار دلالت دارد که به آن مفعول مطلق عددی گویند مانند ضَرَبَ سعیدٌ صدیقَهُ ضَربَتَینِ (ضربتین مطلق عددی است)
ویا : قَرَأتُ الکتابَ مَرَّتَینِ . الیَومَ ذَهَبتُ الی المدرسةِ دَفعَتَینِ ( دفعتینِ مطلق عددی منصوب به (ی)
نکته (مطلق عد دی از مصدر (مَرَّة ) گرفته میشود کَتَبتَ الدرسَ مَرّةً ( مَرَّاتٍ ) ( که مرَّةً ومراتٍ مطلق عد دی بوده اولی منصوب اعراب اصلی ودومی نصب آن به جر وجمع مَرّة است.
قابل ذکر است گاهی اوقات مفعول مطلق ممکن است بدون فعل وفاعل مورد استفاده قرار گیرد.
مانند شُکراً (بجای اَشکُرُکَ شُکراً ) . سمعاً وطاعَةً ؛ وگاهی ممکن است مفعول مطلق حذف وصفت جانشین آن شود ( اِجتَهَدتُ کثیراً ) بجای اِجتَهَدتُ اجتهاداً کثیراً . مفعولٌ لِاجلِه (مفعولٌ لَه) مخصوص انسانی : مصدری است قلبی و منصوب برای بیان علت وقوع فعل مانند یُنفِقونَ اموالَهم اِبتِغاءَ مَرضاةِ الله (اموالشان را میبخشند برای بدست آوردن خشنودی خدا) ابتغاءَ مفعولٌ لِاَجله .لاتَقتُلُوا اولادَکُم خَشیَةَ املاقٍ ( فرزندانتان را بخاطر ترس از بی چیزی نکشید ( خَشیَةَ مفعولٌ له منصوب).
ما نگوئیم بد و میل به ناحق نکنیم==جامه کس سیه ودلق خود ازرق نکنیم
مفعولٌ فیه : ظَرف زمان یا ظَرف مکانی است منصوب که معنی فعل بر آن واقع شود.
ظُروف زمان مهم عبارتند از : یَوم ؛ صباح ؛ مساء (عصر) ؛ عشاء ؛ لیل ؛ نهار ؛بَعد ؛ قَبل
ظُهر؛ مُنذُ (هنگامیکه ) لمّا (قبل از فعل ماضی) حَیثُ و عِندَ(هنگامیکه) ؛اِذا ومَتی (چه وقت)لحظة
ظُروف مکان مهم : فَوق ؛ تَحت ؛ یَمین ؛ یَسار (راست ؛ چپ ) اَمام ؛ خَلف ؛ وَراء ؛ هُناکَ ؛ اِزاء
( مقابل) عِندَ (نزد) این ظُروف هنگامی مفعولٌ فیه هستند که متضَمِّن معنی حرف جر( فی) باشند
مانند :الیومَ اَکملتُ لَکُم دِینَکُم یعنی( در) امروز دینتان را برای شما کامل کردم (الیومَ مفعولٌ فیه منصوب) جَعَلتُ القلَمَ تَحتَ الکتابِ ( تَحتَ) خَرَجتُ من البیتِ صَباحاً ورجَعتُ مساءً (صباح ومساء)
نکته :مثلاً در جمله ( الیَوم یوم العِید) الیوم مبتدا و یَوم خبر است ومفعول ندارد .
التّحذیر و الاِغراء (مخصوص انسانی) تحذیر برحذر داشتن شخص مخاطب است برای دوری کردن ازکاری بد مانند ایّاکَ والکَذ بَ ؛ نَفسَکَ وَالکِذب ؛ الکِذبَ والکِذبَ ( ایاک د ر جمله اول مفعول است برای فعل وفاعل محذوفِ (اُحَذ ِّرُ=برحذر میدارم)
الاغراء :تشویق کردن مخاطب است برای کاری نیک وشایسته مانند اَلکَرَمَ (ّبرای فعل محذوف اِلزَم) ملزم باش . َ الاجتهاددَ الاجتهادَ (الاجتهاد اول مفعول ؛ الاجتهاد دوم تاکید برای اولی) الحال : اسم نکره منصوب ومشتقی است که حالت فاعل یا مفعول رابیان کند که به آن حال مفرد گویند مانند جاءَ الرجُلُ راکِباً ( آن مرد سواره آمد) راکِباً حال مفرد (نکره ومشتق ومنصوب است وحالت فاعل را بیان کرده است ویا : رَأَیتُ التلامیذَ مسرورینَ (مسرورین حال مفرد ومشتق است)
نکته : اسمی که حالت آن بوسیله حال بیان میشود ذو الحال یا صاحب حال نام دارد ضمناً حال مفرد از نظر جنس وعدد با صاحب حال مطابقت دارد. (رَجَعَ الرجلُ الی البیتِ مَسروراً)
حال ممکن است به صورت جمله بعد از اسم معرفه واقع شود که بر دوقسم است . فعلیه واسمیه . الجُمَلُ بَعدَ النکرات صفاتٌ وبَعدَ المَعارف حالٌ (اسمهای بعد از نکره صفت وبعدازمعرفه حال هستند)
چتانچه جمله حالیه جمله اسمیه باشد معمولاً قبل از آن حرف واو میآید که به آن (واوحالیه) می گویند.مانند : جاءَ المُعَلِّمُ و بِیدهِ کتابٌ (المعلم ذوالحال واو واو حالیه و بیدهِ کتابٌ جمله حالیه بیدهِ خبر مقدم؛ کنابٌ مبتدای موخر است. )یا رأَیتُ التلمیذَ یَکتُبُ درسَهَُ . یکتبُ درسَهُ جمله حالیه وفعلیه. جمله های زیر را خودتان بررسی کنید (یا اَیَتها النَفسُ المطمئنَّة اِرجِعِی الی رَبکَ راضیةً مَرضیَّةً .
شاهَدُتُ اَخی یَلعَبُ بالکرةِ . اَخَذَ الرجُلُ بالزمام فَرِحاً وابتَعَدَ مُسرِعاً وهُوَ یَضحَکُ فقالَ الرجُل هازِئاً ماذا تُریدُ وَ اَنتَ سَتَموتُ فی هذهِ الصحراءِ . ( اِنَّما اولادنا بینَنا اَکبادُنا تَمشِی علی الارضِ )
اندر بلای سخت پدید آید فضل وبزرگمردی و سالاری. قارون پو ر 09163110015
تَمییز: مصدر باب تفعبل است معنی مشخص کردن ولذا اسم مکره منصوب وجامدی است که ازجمله یا کلمه قبل از خودرفع ابهام کند (چنانچه از جمله قبل رفع ابهام کند به آن تَمییز نسبت گویند
واگر از کلمه قبل از خود رفع ابهام کند تمییز مفرد نامیده می شود.
تمییز نسبت معمولاً در جواب ازچه جهت یا از چه نظر می آید مانند محمودٌ اَکثَرُُ منِّی فضلاً (محمود از نظر فضل از من بیشتر است) فضلآً جامد نکره ومنصوب است آمنتُ باللهِ اِیماناً لا یَزُولُ عنّی . فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خیراً یَرَهُ ومن یَعمَل مثقالَ ذرَّةٍ شَرَّاً یَرَهُ کلمات ایماناً ؛ خیراً وشَرَّاً تمییزند. طَابَت التلمیذةُ خُلقاً . کَفی باللهِ شَهیداً
تمییز مفرد از کلمه قبل از خود رفع ابهام میکند مانند اشتریتُ کیلُوَینِ بَصلاً (بصل= تمییز ) شَرِبتُ کوباً لَبناً(لبناً= تمییز) عندی مترین قماشاً (قماشا تمییزً) . معدود اعداد سه به بعد تمیز مفرد محسوب میشوند ( اشتریتُ ثلاثةَ عشرَ کتاباً ) عندی اربعةُ کُتُبٍ کتبٍ تمییز نصب آن به جر
کَم وتمییز آن :کَم دونوع است استفهامیه و خبَریّه کم استفهامیه در باره عدد مبهمی سوال میکند و
تمییز آن مفرد ومنصوب است مانند (کَم معلّماً فی المدزسةِ ؟) چند معلم در مدرسه است (معلماً)
تمییز ومنصوب ( کَم کتاباً قرأتَ؟ ) چند کتاب خواندی کتاباً تمییز ومنصوب گاهی تمیز کَماستفهامیه مجرور به حرف جر مِن میباشد مانند ( کَم مِن کتابٍ قرأتَ؟ )
کَم خبریه از تعدادزیاد ومبهمی خبر میدهد وتمییز آن مفرد ومجرور است مانند( کَم رجلٍ فی المسجد)
یعنی چند مرد در مسجد است . ویا ( کَم کتابٍ قَرَأتُ ) چند کتاب خواندم . یعنی تعداد زیادی خوانده ام
کَأیّن: مانند کَم خبریه بوده وتمییز آن مجرور به حرف جر مِن است مانند ( کَأیّن مِن کُتُبٍ قرأتُ )
استثناء : اسمی است که بوسیله حرف استثنای ( اِلّا یعنی بجز) از حکم کلی تری که مستثنی منه نام دارد جدا شود چنانچه در جمله ای مستثنی ومستثنی منه وادات استثناء وجود داشته باشد به آن جمله جمله تام گفته میشود که در اینصورت مستثنی منصوب است مانند L جاءَ التلامیذُ اِلّا علیاً )دانش آموزان آمدند بجز علی که علی مستثنی ومنصوب است .مستثنی سه قسم است 1: متصل : که مستثنی از جنس مستثنی منه است ذَهَبَ الرجالُ الاااباکَ 2:::منقطع که مستثنی از جنس مستثنی منه نیست مانند (جاءَ اخواتُکَ الا اخاکَ ) خواهرانت آمدند بجز برادرت 3:: مستثنی مفرَّغ : وآن درصورتی است که مستثنی منه حذف شده باشد که در اینصورت اعراب مستثنی وابسته به نقش اصلی آنست مانند( ما ذَهَبَ الا سعیدٌ ) کسی نرفت بجز سعید یعنی سعید رفت ولذا سعید فاعل ومرفوع است ( ما رأیتُ الا طالباتٍ ) ( لا تَقُل الا الحقَ ) نکته: ( برای انسانیها ) مستثنی به (عَیر= بجز) : مستثنی بعد از کلمه (غَیر) بصورت مضافُ الیه ومجرور است
ولی اعراب مستثنی را کلمه غیر میگیرد مانند( نَجَحَ الطلابُ غَیرَ الکسلانَ ) کلمه غیر منصوب ولی کسلانَ مضافٌ الیه مجرور به فتحه ( غیر منصوب است) ما نَجَحَ غَیرَ المُجتَهِدِ
بَلَغَ العُلَی بِکَما لِهِ..... کَشَفَ الدُجَی بِجمالِهِ====== حَسُنَت جَمیعُ خِصالِهِ.... صَلُّوا علیهِ و آلِهِ
( قارون پور)
المنادی : اسمی است که بوسیله حرف ندای ( یا) مورد خطاب واقع شود منادی اگر اسم علم باشد به ان منادای مفرد گویند که مبنی بر ضم است مانند یا علِیُّ یا مُحمَّدُ ولی اگر مضاف واقع شود منصوب میگردد مانند یا مُقَلِّبَ القُلوبِ (مقلب منادای مضاف ومنصوب است ) یا صاحبَ الزمانِ ) یا ابا الفضلِ و یا ابا عبدِالله یا اخا ادرکنی یا دا الجُودِ والاکرام کلمات (ابا ؛ اخا و ذا) منادای مضاف بوده و منصوب به الف هستند .
گاهی ممکن است حرف ندا حذف شود مانند علی بجای یا علیُّ وگاهی ضمیر( ی ) از آخر مندی حذف میشود مانند یا رَبِّی که میشود رَبِّ در رَبِّ اغفِر لی ذُنوبی وآن هنگامی است که بعد از آن فعل امر واقع شود وگر نه چنین نیست مثلاً در جمله
رَبُّنا رَبُّ العالمین ( ربّ اول مبتدا وربّ دوم خبر است)معنی پروردگار ما پروردگار جهانیان است
نکته : اگر منادی دارای (ال) باشد بعد از حرف ندا برای مذکر لفظ (اَیُّها ) وبرای مونث لفظ اَیّتُها)
افزوده میشود مانند یا اَیُّها الناسُ. یا اَیَّتُها النفسُ المطمَئِنَّة اِرجعی الی رَبِّکَ راضیةً مرضیّةً . در این مواقع ( یا ) حرف ندا اَیُّ یا اَیّةُ منادی مبنی بر ضم آن اسم معرفه به ال اگرجامد باشد عطف بیان است واگر مشتق باشد صفت است
مثلاً در جملات بالا الناس و النفس جامد وعطف بیان محسوب میشوند که به هر حال مرفوعند
ولی در جملات اَیُّها الرسولُ و اَیّتُها المرضیَّةُ کلمات الرسول و المرضیة مشتق وصفت محسوب شده که به هر صورت مرفوع هستند . یادآوری : کلمه الله باوجود داشتن ( ال) نیازی به ایُّها ندارد و گفته میشود یا اللهُ ویا میتوانیم بگوئیم اللهُمَ که در اینصورت اللهُ منادی مبنی بر ضم و مَ بجای حرف ندا محسوب میشود.
منادی ممکن است نکره باشد که بر دو قسم است ( نکره مقصوده و نکره غیر مقصوده )
1: نکره مقصوده اسمی است کاملاً مشخص ومعین باشد ولذا مبنی بر ضم میشود مانند : یا مُعَلِّمُ
اِسئَل عَنِِّی ( ای معلم از من سئوال کن ) معلم نکره مقصوده و مبنی بر ضم است و یا تلمیذَةُ
اِقرَأ الدرسَ ( تلمیذَةُ ) نکره مقصوذه مبنی بر ضم . 2: گاهی ممکن است منادی نکره غیر مقصوده
باشد که در اینصورت با تنوین نصب می آید مانند یا رَجُلاً ( ای مرد) در جمله یا رَجُلاً اِفتَح البابَ
ای مرد در را باز کن ؛ کدام مرد هر مردی که باشد .
اَنا المَسمُوم و ما عندی بِتَریاقٍ ولا راعی اَدِر کأسَاً وَ ناوِلها الا یا اَیُها الساقی
--------------------------------------------------------------------------------------------
اَلا یا اَیُها السّاقی اَدِرکَاسَاً وناوِلها که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکِلها
حافظ
درس عربی از دروس شیرین دوران تحصیل دانش آموزان است اما متاسفانه آموختن آن بدلیل نبود آموزش های مناسب و کارشناسی شده به کابوسی برای اغلب دانش آموزان (حتی مستعدین) تبدیل شده است .